Dziedziczenie odszkodowania za wywłaszczenie

Wywłaszczenie nieruchomości jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy następuje na cel publiczny (budowa drogi, kolei, szkoły itp.) i za słusznym odszkodowaniem. W praktyce pojawia się jednak ważne pytanie: co dzieje się z prawem do odszkodowania, gdy właściciel nieruchomości umrze przed zakończeniem postępowania o ustalenie odszkodowania albo przed wypłatą pieniędzy?

Prawo do odszkodowania za wywłaszczenie przechodzi na spadkobierców

Obecnie nie budzi już większych wątpliwości, że spadkobiercy mogą dochodzić odszkodowania należnego zmarłej osobie wywłaszczonej. Wynika to zarówno z ochrony prawa własności, jak i z zasad dziedziczenia. Gdyby przyjąć, że śmierć właściciela zamyka drogę do uzyskania odszkodowania, mogłoby dojść do sytuacji, w której nieruchomość zostałaby odebrana, ale odszkodowanie nigdy nie zostałoby wypłacone. Taki skutek byłby nie do pogodzenia z konstytucyjną zasadą, że wywłaszczenie musi być odpłatne.

Istotne znaczenie ma tu również uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego (NSA) z 22 lutego 2021 r., sygn. akt I OPS 1/20. NSA potwierdził, że także wtedy, gdy wywłaszczenie nastąpiło na podstawie dawnych przepisów, a odszkodowania nie ustalono wcześniej, jego dochodzenie przez następców prawnych jest dopuszczalne.

Dziedziczenie odszkodowania za wywłaszczenie – znaczenie ma moment śmierci właściciela

Należy mieć świadomość, że to, kto będzie uprawniony do odszkodowania, zależy od tego, na jakim etapie postępowania zmarł właściciel nieruchomości:

Jeżeli śmierć nastąpiła przed zakończeniem postępowania wywłaszczeniowego, w jego miejsce wstępują spadkobiercy. To oni stają się stronami sprawy i to ich prawa majątkowe powinny być dalej uwzględniane.
Jeżeli właściciel zmarł po wywłaszczeniu, ale przed ustaleniem odszkodowania, samo roszczenie o ustalenie i wypłatę odszkodowania przechodzi na spadkobierców. Innymi słowy odszkodowanie nadal się należy, ale nie zmarłemu, lecz jego następcom prawnym – jako prawo majątkowe.
Jeżeli śmierć nastąpiła po wydaniu decyzji odszkodowawczej, ale przed wypłatą pieniędzy, wierzytelność wchodzi do spadku jako składnik majątkowy. Wtedy spadkobiercy mogą domagać się wypłaty kwoty należnej spadkodawcy.

Najprostsza dla spadkobierców jest sytuacja, gdy właściciel zmarł po otrzymaniu odszkodowania. W takim przypadku do spadku wchodzą środki pieniężne, o ile pozostały w majątku spadkodawcy. Kwota ta podlega już ogólnym zasadom działu spadku między spadkobiercami.

Czy roszczenie o odszkodowanie za wywłaszczenie się przedawnia?

Kwestia przedawnienia odszkodowania za wywłaszczenie jest bardzo ważna, zwłaszcza przy wywłaszczeniach sprzed lat. Zgodnie ze stanowiskiem NSA (I OPS 1/20) roszczenie o ustalenie odszkodowania za wywłaszczenie ma charakter publicznoprawny i jest realizowane w postępowaniu administracyjnym. Oznacza to, że nie podlega przedawnieniu na zasadach właściwych dla roszczeń cywilnych. Dlatego nawet jeśli wywłaszczenie nastąpiło wiele lat temu, a przepisy, na podstawie których zostało dokonane, już nie obowiązują, nie zamyka to automatycznie drogi do dochodzenia odszkodowania.

Trzeba jednak odróżnić brak przedawnienia od sytuacji, w której odszkodowanie zostało już skutecznie wypłacone. Jeśli roszczenie zostało zaspokojone, spadkobiercy nie będą mogli skutecznie domagać się tej samej kwoty ponownie.

Jak spadkobierca może wykazać swoje prawa?

Samo nabycie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy, ale w kontaktach z urzędem trzeba to odpowiednio udokumentować. Potrzebne będą akt poświadczenia dziedziczenia albo postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Dopiero na tej podstawie organ może ustalić, kto jest następcą prawnym zmarłego i komu należy wypłacić odszkodowanie za wywłaszczenie.

Jeżeli spadkobiercy nie są jeszcze ustaleni, postępowanie może zostać zawieszone do czasu wyjaśnienia następstwa prawnego. Organy nie prowadzą samodzielnych poszukiwań rodziny zmarłego, dlatego inicjatywa dochodzenia roszczenia należy do zainteresowanych.

Dziedziczenie praw do pieniędzy za wywłaszczenie – podsumowanie

Prawo do odszkodowania za wywłaszczenie nie wygasa wraz ze śmiercią właściciela nieruchomości. Co do zasady przechodzi ono na spadkobierców, niezależnie od tego, czy śmierć nastąpiła w toku postępowania wywłaszczeniowego, po jego zakończeniu, czy już po ustaleniu odszkodowania.

Zasada ta odnosi się także do spraw dotyczących dawnych wywłaszczeń, gdy rodzina dopiero po latach dowiaduje się, że za odebraną nieruchomość nigdy nie zostało ustalone należne odszkodowanie. W takich przypadkach dochodzenie roszczeń nadal może być możliwe.

Na koniec należy zaznaczyć, że w przypadkach, gdy osoba uprawniona odmawia przyjęcia odszkodowania albo jego wypłata natrafia na trudne do przezwyciężenia przeszkody lub odszkodowanie za wywłaszczenie dotyczy nieruchomości o nieuregulowanym stanie prawnym, to odszkodowanie składa się do depozytu sądowego na okres 10 lat. Po upływie tego terminu środki przechodzą na rzecz Skarbu Państwa.